Nastolatek, który potrafi nazwać swoją złość, przeprosić kolegę i odmówić papierosa na imprezie, ma przewagę, której nie da mu żaden test z matematyki. Kierunek Optymizm to program profilaktyczno-rozwojowy, który uczy młodzież z klas 7-8 i szkół ponadpodstawowych kompetencji społecznych i emocjonalnych - komunikacji, współpracy, radzenia sobie ze stresem i presją rówieśniczą. Opiera się na psychologii pozytywnej Martina Seligmana i uważności Jona Kabat-Zinna, a jego celem jest wzmocnienie odporności psychicznej nastolatka, zanim pojawią się poważne problemy.
Autorem programu jest Sylwia Wierzchowska.
W tym tekście pokażemy, jak program działa w praktyce, na czym polega słynny schemat WPS i dlaczego coraz więcej szkół w Polsce sięga po niego zamiast po jednorazowe pogadanki. Piszemy z perspektywy ośrodka, który to szkolenie prowadzi.
Czym jest Kierunek Optymizm i skąd się wziął
Kierunek Optymizm to program profilaktyki uniwersalnej, który rozwija u nastolatków kompetencje społeczne i emocjonalne poprzez cykl warsztatów prowadzonych przez przeszkolonych nauczycieli. Adresowany jest do uczniów klas 7-8 szkoły podstawowej oraz szkół ponadpodstawowych - a więc do grupy wiekowej 13-16 lat, w której napięcia rówieśnicze i pierwsze ryzykowne decyzje są najsilniejsze.
Program stanowi rozwinięcie idei znanej wcześniej jako apteczka pierwszej pomocy emocjonalnej. Metafora jest prosta: tak jak w domowej apteczce trzymamy plaster i termometr, tak w głowie warto mieć zestaw narzędzi na trudne emocje - lęk, złość, poczucie odrzucenia. Nastolatek nie rodzi się z tą wiedzą. Uczy się jej, jeśli ktoś mu ją pokaże.
Podstawą teoretyczną są dwa nurty: psychologia pozytywna Martina Seligmana, która koncentruje się na mocnych stronach człowieka zamiast na deficytach, oraz uważność (mindfulness) według Jona Kabat-Zinna. Więcej o samym programie piszemy w materiale Kierunek Optymizm.
Jakie kompetencje społeczne rozwija program
Kompetencje społeczne to zdolność do skutecznego porozumiewania się, współpracy i budowania relacji z innymi ludźmi. U nastolatka przekładają się one wprost na to, jak radzi sobie w klasie, w grupie znajomych i w domu. Program pracuje na kilku obszarach jednocześnie.
-
Komunikacja - jak mówić o swoich potrzebach bez agresji i jak słuchać drugiej osoby.
-
Współpraca - dogadywanie się w grupie, dzielenie zadań, rozwiązywanie konfliktów.
-
Regulacja emocji - rozpoznawanie i nazywanie tego, co czuję, zanim wybuchnę.
-
Odporność psychiczna - umiejętność podnoszenia się po porażce i radzenia sobie ze stresem.
-
Poczucie własnej wartości - realistyczne, oparte na faktach, a nie na lajkach.
Osobny nacisk kładziemy na umiejętność rozwiązywania problemów i na świadomość siebie. Nastolatek uczy się zatrzymać na moment i zapytać: co ja teraz właściwie czuję i czego potrzebuję? To brzmi banalnie, ale w praktyce warsztatowej okazuje się, że wielu młodych ludzi po raz pierwszy dostaje na to język. Szczególnie mocno dotyka to obszaru, w którym presja społeczna każe udawać, że wszystko jest w porządku - warsztat daje przestrzeń, żeby powiedzieć wprost, że nie jest. Kompetencje poznawcze i społeczne rozwijane są tu równolegle - myślenie i relacje wzmacniają się nawzajem.
Schemat WPS i realistyczny optymizm w praktyce
Sercem programu jest schemat WPS: wydarzenie - przekonanie - skutek. To narzędzie z nurtu poznawczego, które pokazuje, że nasze emocje nie biorą się bezpośrednio z tego, co się stało, tylko z tego, co sobie o tym pomyśleliśmy. Schemat WPS: wydarzenie - przekonanie - skutek jest tak prosty, że nastolatek po dwóch ćwiczeniach potrafi go zastosować sam, w drodze ze szkoły. To adaptacja klasycznego modelu ABC Alberta Ellisa z terapii poznawczo-behawioralnej, przełożona na język zrozumiały dla trzynastolatka.
Przykład z warsztatu. Wydarzenie: kolega nie odpisał na wiadomość. Przekonanie A: "olewa mnie, mam go dość". Przekonanie B: "pewnie ma zajęty dzień". Skutek zależy nie od wydarzenia, tylko od przekonania - w wariancie A pojawia się złość i wycofanie, w wariancie B spokój. W tym właśnie tkwi cała siła schematu WPS: między wydarzeniem a skutkiem zawsze stoi przekonanie, które da się sprawdzić i zmienić. Nastolatek, który to zrozumie, przestaje reagować automatycznie.
I tu wchodzi realistyczny optymizm. To nie jest naiwne "wszystko będzie dobrze". Realistyczny optymizm oznacza szukanie trafnego, ale możliwie korzystnego wyjaśnienia zdarzeń - bez oszukiwania siebie. Kształtowanie postawy optymizmu odbywa się właśnie przez ćwiczenie schematu WPS na konkretnych, codziennych sytuacjach: ocena, kłótnia z rodzicem, wpadka przed klasą.
Do tego dochodzą elementy uważności - proste ćwiczenia oddechowe i skupienia na chwili obecnej, które pomagają obniżyć napięcie, zanim emocja urośnie.
Jak wyglądają zajęcia i kto je prowadzi
Zajęcia mają charakter warsztatowy, nie wykładowy. Młodzież pracuje w grupach, robi ćwiczenia, scenki i dyskusje - uczy się przez doświadczenie, a nie przez słuchanie. To zasadnicza różnica wobec jednorazowej pogadanki, która rzadko cokolwiek zmienia. Warsztat, rozłożony na cykl spotkań, daje czas na przećwiczenie umiejętności i wracanie do nich.
Program prowadzą przeszkoleni nauczyciele i pedagodzy z danej placówki. To ważne z dwóch powodów. Po pierwsze, uczeń pracuje z dorosłym, którego zna i któremu ufa - relacja jest już zbudowana. Po drugie, kompetencja zostaje w szkole na kolejne roczniki, a nie wychodzi za drzwi razem z zewnętrznym trenerem.
Jako ośrodek profilaktyki i edukacji przygotowujemy realizatorów do samodzielnego prowadzenia warsztatów - od strony merytorycznej i praktycznej. Program działa w różnych częściach kraju; jednym z przykładów jest realizacja kierunek optymizm w Cewicach, gdzie warsztaty weszły na stałe do pracy z młodzieżą.
Dlaczego warto wdrożyć program w szkole
Kierunek Optymizm to profilaktyka uniwersalna - działa zanim pojawi się problem, wzmacniając całą grupę, a nie tylko uczniów już zagrożonych. O tym mechanizmie piszemy szerzej w artykule o czynnikach chroniących w profilaktyce młodzieży.
| Cecha programu | Co to daje szkole |
|---|---|
| Grupa wiekowa 13-16 lat | Trafia w moment największej presji rówieśniczej |
| Forma warsztatowa | Trwała zmiana zamiast jednorazowej pogadanki |
| Prowadzą własni nauczyciele | Kompetencja zostaje w placówce |
| Schemat WPS i optymizm | Konkretne narzędzie na stres i porażki |
| Profilaktyka uniwersalna | Wzmacnia wszystkich uczniów, nie tylko zagrożonych |
Z naszego doświadczenia w prowadzeniu takich szkoleń widzimy powtarzalny wzorzec: nauczyciele najczęściej zgłaszają się nie dlatego, że w klasie już coś się wydarzyło, ale dlatego, że chcą temu zapobiec. To dobry moment. Odporność psychiczną i kompetencje emocjonalne buduje się latami, więc im wcześniej się zacznie, tym lepszy efekt.
FAQ
Optymizm to sposób wyjaśniania zdarzeń, w którym szukamy trafnego, ale możliwie korzystnego wytłumaczenia tego, co nas spotyka. W Kierunku Optymizm nie chodzi o naiwną wiarę, że wszystko się ułoży, tylko o realistyczny optymizm - trzeźwą ocenę faktów połączoną z nastawieniem, że mam wpływ na to, co dalej.
Najskuteczniejsze jest ćwiczenie na konkretnych, codziennych sytuacjach za pomocą schematu WPS: wydarzenie - przekonanie - skutek. Nastolatek uczy się zauważać swoje automatyczne myśli i sprawdzać, czy są prawdziwe. Kluczowy jest tu moment przekonania - to ono, a nie samo wydarzenie, decyduje o skutku emocjonalnym. Pomagają też krótkie ćwiczenia uważności i regularne nazywanie mocnych stron oraz małych sukcesów.
Program przeznaczony jest dla uczniów klas 7-8 szkoły podstawowej oraz szkół ponadpodstawowych, czyli młodzieży w wieku 13-16 lat. Realizują go przeszkoleni nauczyciele i pedagodzy w ramach zajęć w danej placówce.
Kompetencje społeczne i emocjonalne poprawiają relacje w klasie, ułatwiają radzenie sobie ze stresem oraz presją społeczną i zmniejszają ryzyko zachowań ryzykownych. Nastolatek z dobrą świadomością siebie i poczuciem własnej wartości łatwiej odmawia w trudnych sytuacjach i szybciej podnosi się po porażce.
Jeśli szukasz programu, który realnie wyposaży Twoich uczniów w narzędzia na stres, presję i porażki - a nie tylko odhaczy temat pogadanką - Kierunek Optymizm sprawdza się w tej roli. Prowadzimy to szkolenie w naszej ofercie i przygotowujemy nauczycieli do samodzielnego prowadzenia warsztatów. Napisz do nas lub odwiedź Elalider.pl, a pomożemy dobrać wariant do wieku uczniów i sytuacji w Twojej szkole. Najprościej zacząć od krótkiej rozmowy o potrzebach placówki - resztę zaplanujemy razem.