Program Debata Wojcieszka: jak wspiera abstynencję uczniów?

Wystarczy, że nastolatek usłyszy w klasie jedną liczbę - że większość jego rówieśników wcale nie pije - i zaczyna inaczej patrzeć na swoje decyzje. Program Debata Wojcieszka opiera się właśnie na tym mechanizmie. To rekomendowany program profilaktyki alkoholowej dla młodzieży w wieku 12-15 lat. Jego celem jest wzmocnienie postaw pro-abstynenckich i przesunięcie w czasie pierwszego kontaktu z alkoholem. Nie straszy i nie moralizuje. Zamiast tego prostuje fałszywe przekonania o tym, jak zachowują się rówieśnicy, i pokazuje realne skutki picia.

Autorem programu jest prof. Krzysztof A. Wojcieszek, a sama Debata figuruje w Systemie rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego. Wyjaśniam tu, na jakich teoriach się opiera, co mówią badania nad skutecznością programu i jak wygląda praca z klasą.

Czym jest program Debata Wojcieszka i do kogo trafia

Debata to program profilaktyki uniwersalnej. Kierowany jest do młodzieży przed inicjacją alkoholową - najczęściej uczniów klas V i VI szkoły podstawowej, w wieku 12-15 lat. Uniwersalny oznacza tu, że pracuje się z całą klasą, a nie tylko z dziećmi z grup podwyższonego ryzyka. Tym różni się od profilaktyki selektywnej czy wskazującej.

Główne zadanie programu to opóźnienie wieku inicjacji alkoholowej. W profilaktyce jest to jeden z najważniejszych celów. Im później młody człowiek sięga po alkohol, tym mniejsze ryzyko problemów w dorosłości. Debatę realizuje się często jako część szkolnego programu wychowawczo-profilaktycznego. Każda szkoła w Polsce ma obowiązek posiadać taki dokument, więc wpisanie do niego rekomendowanego programu to naturalny ruch - Debata pasuje jako gotowy, sprawdzony moduł. Należy przy tym do najczęściej stosowanych programów profilaktyki alkoholowej w polskich podstawówkach, co dodatkowo ułatwia jej włączenie do bieżących działań placówki.

Podstawy teoretyczne: skąd wynika skuteczność programu

Debata to nie zbiór przypadkowych ćwiczeń. Stoi na trzech konkretnych koncepcjach psychologicznych, które tłumaczą, dlaczego działa.

Pierwsza to teoria uzasadnionego działania. Zakłada, że zachowanie człowieka wynika z jego intencji, a te kształtują się pod wpływem postaw wobec danego zachowania i przekonań normatywnych - czyli tego, co według nas robią i akceptują inni. Kiedy nastolatek wierzy, że "wszyscy piją", łatwiej mu samemu sięgnąć po kieliszek.

Druga to koncepcja substancji torujących drogę. Alkohol jest tu traktowany jako substancja, która otwiera drzwi do dalszych zachowań ryzykownych. Opóźnienie kontaktu z nim ma więc znaczenie szersze niż samo picie.

Trzeci filar to praca nad przekonaniami normatywnymi. Młodzież systematycznie przecenia, jak wielu rówieśników pije i jak bardzo picie jest akceptowane. Sprostowanie tego błędu - pokazanie, że realny odsetek pijących jest niższy, niż się wydaje - obniża presję do naśladowania.

Trzy strategie, na których stoi program Debata Wojcieszka

Program realizuje swoje cele przez trzy równoległe strategie. Każda odpowiada za inny element postawy pro-abstynenckiej.

1. Korekta przekonań normatywnych. Uczniowie zderzają swoje wyobrażenia o powszechności picia z rzeczywistością. To element kluczowy - kiedy nastolatek zobaczy, że większość rówieśników nie pije, sam odczuwa mniejszą presję.

2. Kształtowanie systemu wartości. Program pomaga młodzieży dostrzec, co jest dla niej ważne - zdrowie, relacje, plany, poczucie kontroli nad własnym życiem - i jak abstynencja te wartości chroni.

3. Wiedza o realnych konsekwencjach. Bez wyolbrzymionego straszenia. Uczniowie poznają konkretne, wiarygodne skutki picia w wieku dojrzewania - fizyczne, prawne i społeczne. Mowa o wpływie na rozwijający się mózg, o odpowiedzialności prawnej czy o pogorszeniu relacji z bliskimi.

Te trzy strategie łączą element poznawczy z emocjonalnym i wartościującym. Dzięki temu przekaz to nie wykład faktów, tylko coś, co realnie wpływa na intencje ucznia. Tym profilaktyka oparta na dowodach różni się od jednorazowej pogadanki, która zwykle nie zostawia śladu.

Jak wygląda realizacja: metody aktywne zamiast wykładu

Debata z założenia unika monologu prowadzącego. Zajęcia są warsztatowe i angażujące, bo tylko taki przekaz przebija się do nastolatka. Prowadzący nie wygłasza kazań - moderuje pracę grupy.

W praktyce wykorzystuje się kilka aktywnych form pracy:

• Drama - odgrywanie scenek, dzięki którym uczniowie wchodzą w konkretne sytuacje i ćwiczą reakcje.

• Burza mózgów - wspólne wypracowywanie argumentów i pomysłów, co wzmacnia poczucie sprawczości.

• Praca w grupach - dyskusja i zderzenie różnych stanowisk wewnątrz klasy.

• Krótka interwencja profilaktyczna - element skierowany do uczniów, którzy mieli już pierwszy kontakt z alkoholem.

To właśnie interaktywność decyduje o sile programu. Uczeń nie dostaje gotowej opinii do zapamiętania - sam dochodzi do wniosków, dyskutując z rówieśnikami. Postawy proabstynenckie budowane w ten sposób trzymają się mocniej niż zwykły zakaz. Dużo zależy tu od prowadzącego. Dobrze przeszkolony realizator utrzyma dyscyplinę merytoryczną i nie pozwoli, by dyskusja zamieniła się w chaos.

Co pokazują badania nad skutecznością programu

Debata jest programem rekomendowanym w ramach Systemu rekomendacji programów profilaktycznych a wpis do tego systemu oznacza, że przeszła ocenę pod kątem jakości i skuteczności.

To istotny sygnał. Efekt nie bierze się z samego upływu czasu ani z ogólnej dojrzałości grupy, tylko z udziału w programie. Właśnie taka konstrukcja badania - z grupą kontrolną - odróżnia programy oparte na dowodach od działań, których nikt nie sprawdził.

Dla nauczyciela czy członka Gminnej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych to praktyczna informacja. Wybierając program rekomendowany, masz pewność, że pieniądze i czas idą w rozwiązanie o potwierdzonej wartości, a nie w kolejną akcję "od święta". Do tego Debata jest profilaktyką uniwersalną - trafia do wszystkich uczniów w klasie, nikogo nie piętnując.

Kto może poprowadzić Debatę w Twojej szkole

Skuteczność programu w dużej mierze zależy od osoby prowadzącej. Nawet najlepiej zaprojektowany scenariusz nie zadziała, jeśli realizator nie potrafi nawiązać kontaktu z klasą i pracować metodami aktywnymi. Dlatego zajęcia mogą prowadzić wyłącznie osoby przeszkolone.

Zajęcia w rękach praktyka z takim stażem to dla szkoły gwarancja, że program zostanie zrealizowany zgodnie z metodyką, a nie odtworzony mechanicznie ze scenariusza.

Warto też spojrzeć na Debatę szerzej: to jeden z elementów profilaktyki. Cały wachlarz naszych działań znajdziesz na stronie Elalider.pl