Program wychowawczo-profilaktyczny 'Spójrz Inaczej' w klasach 1-8

Dobry program wychowawczo-profilaktyczny to nie akcja, tylko system pracy z uczniem przez cały rok.

Program wychowawczo-profilaktyczny to obowiązkowy dokument szkoły opisujący działania wychowawcze i profilaktyczne dla konkretnej placówki, oparty na corocznej diagnozie potrzeb i zagrożeń. Łączy dwie rzeczy: wspieranie rozwoju ucznia oraz chronienie go przed zachowaniami ryzykownymi - od przemocy po substancje psychoaktywne.

Czym jest program wychowawczo-profilaktyczny i co musi zawierać

Program opiera się na przepisach ustawy Prawo oświatowe oraz na Rozporządzeniu MEN z 2015 roku wraz z nowelizacją z 2018 roku. Dokument ma jasno wskazywać, jakie problemy występują w danej szkole i jak placówka zamierza na nie odpowiedzieć.

Fundamentem jest coroczna diagnoza. Szkoła bada potrzeby rozwojowe uczniów oraz zagrożenia, w tym te związane z używaniem substancji psychoaktywnych. Diagnoza potrzeb rozwojowych i diagnoza zagrożeń to dwa filary dokumentu - jeden opisuje, czego dziecku brakuje do zdrowego rozwoju, drugi wskazuje, co mu grozi. Buduje się ją na obserwacjach, ankietach, rozmowach z rodzicami i wnioskach z nadzoru pedagogicznego z poprzedniego roku.

Dobrze przygotowany program zawiera przynajmniej:

• opis zdiagnozowanych potrzeb i zagrożeń wychowawczych w danej społeczności,

• cele wychowawcze i profilaktyczne rozpisane na konkretne działania,

• podział zadań między nauczycieli, pedagoga, psychologa i pozostałych pracowników,

• zasady współpracy szkoły z rodzicami i instytucjami zewnętrznymi,

• sposób ewaluacji, czyli sprawdzania, czy działania przyniosły efekt.

Różnica między dokumentem "do szuflady" a żywym programem leży w powiązaniu diagnozy z działaniami. Jeśli badanie pokazuje wzrost agresji słownej w klasach czwartych, w programie muszą znaleźć się zajęcia rozwijające umiejętność radzenia sobie ze złością - nie ogólnik o "kształtowaniu postaw". Tak zaplanowane działania odpowiadają na realny problem, a nie na wyobrażenie o nim.

"Spójrz Inaczej" - jedyny kompleksowy program dla klas 1-8

"Spójrz Inaczej" obejmuje całą szkołę podstawową, od pierwszej do ósmej klasy - w polskich realiach nie ma drugiego programu pokrywającego ten pełny przedział w jednej spójnej koncepcji. Większość dostępnych programów celuje w wąską grupę wiekową albo w jeden problem. Tutaj mamy ciągłość: dziecko, które w klasie pierwszej uczyło się rozpoznawać emocje, w klasach starszych pracuje nad odmawianiem, radzeniem sobie z presją grupy i podejmowaniem decyzji.

Program koncentruje się na czynnikach wspierających. Zamiast straszyć konsekwencjami, buduje kompetencje: rozumienie siebie i innych, akceptację, współpracę, radzenie sobie z trudnymi emocjami. Dziecko z lepszymi kompetencjami społecznymi rzadziej sięga po zachowania ryzykowne. Zajęcia mają charakter warsztatowy - uczeń nie słucha wykładu, tylko ćwiczy, rozmawia i wyciąga wnioski z doświadczenia.

Co wyróżnia "Spójrz Inaczej" w praktyce:

• Spójna oś rozwojowa - te same umiejętności wracają na kolejnych etapach, pogłębiane odpowiednio do wieku.

• Uniwersalność - to profilaktyka uniwersalna, adresowana do wszystkich uczniów, nie tylko do grup ryzyka.

• Gotowe scenariusze - nauczyciel dostaje rozpisane zajęcia, więc nie zaczyna od zera.

• Integracja z programem szkoły - materiał wpina się w szkolny program profilaktyczny-profilaktyczny zamiast działać obok niego.

Dla nauczyciela oznacza to konkret: wchodzi do klasy z gotowym planem, a nie z pomysłem wymyślanym w przerwie. Program wzmacnia też kompetencje wychowawcze kadry - prowadzący podczas szkolenia uczy się metod przydatnych na każdej lekcji.

Skuteczność potwierdzona badaniami i statusem programu rekomendowanego

Najważniejsze pytanie dyrektora brzmi: czy to działa. "Spójrz Inaczej" należy do programów rekomendowanych, ocenianych w krajowym systemie rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego. System prowadzą wspólnie instytucje publiczne odpowiedzialne za zdrowie i edukację, a warunkiem wpisu jest przejście ewaluacji.

Program musi mieć spójne podstawy teoretyczne, jasno opisaną metodykę oraz badania sprawdzające jego wpływ na zachowania uczniów. Ewaluacje mierzą między innymi opóźnianie inicjacji alkoholowej i nikotynowej, wzrost umiejętności odmawiania oraz poprawę relacji rówieśniczych. To odróżnia go od jednorazowej pogadanki, której skutków nikt nie sprawdza.

Warto poznać kryteria rekomendacji - o tym, jak działa cały system i które programy rekomendowane spełniają te wymogi, piszemy szerzej w osobnych artykułach. Wybór programu z rekomendacją to najprostszy sposób, by nie wydać budżetu profilaktycznego na coś, co "brzmi ciekawie", ale nie ma dowodów skuteczności. Dla członków gminnych komisji rozwiązujących problemy alkoholowe, którzy finansują takie działania, ten filtr jest szczególnie istotny.

Elżbieta Górecka - trener, który przygotowuje realizatorów

Program jest tak dobry, jak osoba, która go prowadzi. Nawet najlepszy scenariusz nie zadziała, jeśli nauczyciel nie rozumie metody warsztatowej albo boi się trudnych tematów. Dlatego wdrożenie zaczyna się od szkolenia realizatorów, które podnosi kompetencje kadry na tyle, by potrafiła pracować z grupą, a nie tylko odczytywać scenariusz. Efekt zależy tu od tego, na ile prowadzący panuje nad dynamiką grupy - suchy odczyt nie zbuduje zaufania, bez którego dzieci nie zaczną mówić o sobie.

Na szkoleniu nauczyciel uczy się prowadzić zajęcia aktywne, pracować z grupą i reagować na sytuacje, które pojawiają się, gdy dzieci zaczynają mówić o swoich emocjach.

Przeszkolony realizator to warunek jakości całego wdrożenia. Sami organizujemy takie warsztaty w różnych miejscach w Polsce.

Jako Elalider prowadzimy szkolenia dla nauczycieli, pedagogów i psychologów z całej Polski. Jeśli szkoła chce wdrożyć program rzetelnie, przygotowanie realizatora jest pierwszym krokiem, a nie dodatkiem.

Jak wdrożyć program w szkole krok po kroku

Wdrożenie łatwiej rozłożyć na etapy niż robić wszystko naraz. Poniższa kolejność sprawdza się w większości placówek, niezależnie od wielkości szkoły.

1. Przeprowadź diagnozę - zbadaj potrzeby rozwojowe uczniów i zagrożenia wychowawcze, korzystając z ankiet, obserwacji i wniosków z poprzedniego roku. Diagnoza wskazuje, na czym program ma się skupić.

2. Wybierz program dopasowany do diagnozy - jeśli problem dotyczy całej szkoły podstawowej, program obejmujący klasy 1-8 daje ciągłość, której nie zapewni pojedynczy moduł.

3. Przeszkol realizatorów - nauczyciele muszą przejść szkolenie z metody, zanim wejdą do klasy.

4. Wpisz działania do szkolnego programu - powiąż konkretne działania profilaktyczne z celami wychowawczymi i rozłóż zadania między kadrę.

5. Włącz rodziców - współpraca z rodzicami wzmacnia efekt; to, czego dziecko uczy się na zajęciach, powinno mieć wsparcie w domu.

6. Ewaluuj - na koniec roku sprawdź, czy cele zostały osiągnięte, i wykorzystaj wnioski do diagnozy na kolejny rok.